داخلي معرفی کتاب
تاريخ انتشار : سه شنبه, 16 خرداد 1396

ألفِتن از نعیم ابن‌حماد

بازدید: 1345
  • پرینت

ابوعبدالله نعیم‌بن حمادبن معاویه ابن‌الحارث الخزاعی المروزی، معروف به فارض از علما و محدثین اهل‌سنت است که در مرو متولد شد و برای آموختن حدیث به عراق و حجاز سفر کرد و مدت طولانی را در مصر ساکن بوده است.

نعیم‌بن حماد از قربانیان مخالفت با معتزله و موضوع خلق قرآن بود. وی در ایام معتصم عباسی به عراق فراخوانده شد و چون طبق اعتقاد دربار به مخلوق بودن قرآن نظر نداد، سال 223 یا 224 در سامرا یا بغداد زندانی شد و عاقبت حدود 5 سال بعد در همان زندان از دنیا رفت.

بزرگان اهل‌سنت از ابن‌حماد تجلیل کرده و برخی چون عجلی، احمدبن حنبل و دیگران او را توثیق نموده‌اند، در عین حال روایات او را قوی نمی‌دانند.

از میان علمای شیعه، مرحوم سیدبن طاووس قدس‌سره که حدود ثلث روایات کتاب التشریف خود را از ابن‌حماد بیان می‌کند، توثیقات او را نقل کرده و سخنی از تضعیف و جاعل بودن وی به میان نمی‌آورد. نعیم‌بن حکاد کتاب‌هایی در رد ابوحنیفه و شیبانی و نیز سیزده کتاب در رد فرقه جهمیه نگاشته، لکن عمده‌ترین اثر این دانشمند، کتاب «الفتن» است.

▪ الفتن

الفتن، را باید یکی از منابع مهم روایات‌ علائم ظهور به شمار آورد که تأثیر زیادی بر مجامع روایی شیعه و اهل‌سنت داشته است.

مؤلف، هیچ‌گاه نامی از «الفتن» در سراسر کتابش نمی‌آورد، بلکه ایشان در این اثر تنها به نقل روایات اکتفا می‌کند. آن‌چه درباره نام کتاب «الفتن» و نسبت آن به ابن‌حماد شهرت دارد، مربوط به بعد از قرن هفتم است.

▪ محتوای کتاب

این کتاب، نه‌تنها مقدمه و مؤخره‌ای ندارد، بلکه هیچ مطلبی جز نقل روایات از سوی مؤلف درج نشده است. همین‌طور در خلال روایات هیچ‌گونه تفسیر و توضیحی از خود نویسنده نیامده است.

کتاب «الفتن» از ده جزو و هر جزو از چند باب تشکیل می‌شود که در مجموع 77 باب دارد.

باب اول و دوم درباره یادآوری رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و صحابه نسبت به فتنه‌های آینده و نام این فتنه‌هاست.

باب سوم تا ششم، شامل ویژگی‌های فتنه و موضع‌گیری‌های فتنه و موضع‌گیری‌ها نسبت به آن می‌شود.

ابواب هفتم تا سیزدهم، به تعداد و نام خلفای پس‌از پیامبر و پادشاهی پس‌از خلافت به عدد دوازده و نام خلفای راشدین و برخی از بنی‌امیه و بنی‌عباس اختصاص دارد.

باب چهاردهم و شانزدهم درباره استحباب دوری از فتنه‌ها است.

باب پانزدهم اختصاص به فتنه ابن‌زبیر دارد.

در باب هفدهم، نشانه‌های سقوط بنی‌امیه را برمی‌شمارد. موضوع باب هجدهم خروج بنی‌عباس از خراسان با پرچم سیاه است. باب نوزدهم تا بیست‌ویکم، درباره علائم سقوط بنی‌عباس است. در باب بیست‌ودوم، به فتنه شام می‌پردازد تا این‌که باب چهل‌ودو تا پنجاه‌ویک اختصاص به حضرت مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف و نشانه‌های ظهور ایشان دارد.

باب پنجاه‌وهشت تا شصت‌وچهار درباره دجال، باب شصت‌وپنج و شصت‌وشش به فرود آمدن حضرت عیسی علیه‌السلام، باب شصت‌وهفت به خروج یاجوج و ماجوج و در باب شصت‌ونه به آتشی که همگان را به‌سوی شام می‌کشاند، اشاره شده است.

مؤلف، در ابواب هفتاد تا هفتاد و دو نشانه‌های قیامت را برمی‌شمارد.

▪ خصوصیات الفتن

درباره کتاب الفتن چند نکته قابل توجه است:

اول این‌که مؤلف بیشتر روایات را از صحابه و تابعین نقل می‌کند و چندان سند روایات به معصومین نمی‌رسد. برای نمونه از مجموع حدود 170 روایت در ابواب 29 تا 44 که درباره حضرت حجت عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف و سفیانی است، تنها 25 روایت از پیامبر خاتم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و امیرالمؤمنین و امام باقر علیهما‌السلام می‌آورد.

نکته دیگر این‌که مکررات این کتاب، فراوان است. به‌طوری که شاید بتوان گفت یک چهارم از مجموع کتاب را مکررات در برمی‌گیرد. در این کتاب مؤلف، روایات زیادی را از حضرت علی علیه‌السلام به‌عنوان صحابی نقل می‌کند و هم‌چنین بخشی قابل توجه‌ از احادیث را به‌واسطه جابر جعفی از امام باقر علیه‌السلام آورده است.

▪ راوی کتاب

الفتن، را ابوزید عبدالرحمان‌بن حاتم مرادی به سال 280 قمری یعنی پنجاه سال پس‌از وفات مؤلف در مصر از نعیم‌بن حماد روایت کرده است.

▪ نسخه‌ها و چاپ‌ها

بنابر گفته محققان، از این کتاب دو نسخه وجود دارد. یکی از آن در موزه انگلیس می‌باشد که تصویری از آن در ایران موجود است. این نسخه، خواناتر است و اسناد روایات را در بردارد. به همین خاطر ناشران و محققان در کارهای خود، این نسخه را اصل قرار داده‌اند.

نسخه دیگر آن در کتابخانه استانبول نگهداری می‌شود و با این‌که به سال 687 نوشته شده و از نسخه اول قدیمی‌تر است لکن به دلیل حذف اسناد روایات، از اعتبار نازل‌تری برخوردار است. کتاب الفتن، تاکنون توسط سه شخصیت، تصحیح و تحقیق و منتشر شده و در مجموع در پنج نوبت چاپ گردیده است.

چاپ اول آن، ‌که دو جلدی هم است به تحقیق سمیربن امین الزهیری می‌باشد. ایشان به همان دو نسخه یاد شده اعتماد کرده و همه روایات را شماره‌گذاری می‌کند.

چاپ دیگر آن در یک جلد به تحقیق سهیل زکار صورت پذیرفته که در سال 1990 میلادی در مکه مکرمه توسط مکتبةالتجاریة مصطفی احمد الباز منتشر شده است.

چاپ سوم این اثر، با مشخصات چاپ دوم در سال 1993 از سوی دارالفکر بیروت افست شد که هیچ تغییری نسبت به چاپ مکه ندارد. این چاپ از کتاب الفتن در نرم‌افزار معجم فقهی آیةالله‌العظمی‌ گلپایگانی قدس‌سره موجود می‌باشد.

چاپ دیگری از الفتن با تحقیق مجدی‌بن منصوربن سیدالشوری در یک جلد به زیور طبع آراسته شده که از خدمات انتشارات دارالکتب بیروت بوده است.

آخرین چاپ این کتاب با همان مختصات چاپ چهارم، در سال 2002 میلادی صورت پذیرفته است.

▪ منابع: نرم‌افزار کتابخانه مهدویت و شبکه اطلاع‌رسانی مرکز جهانی حضرت ولی‌عصر عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف

تهیه و تنظیم: علی‌اکبر بخشی

افق حوزه

آثار ماندگار